Etude comparative de la dérivation en berbère (kabyle, tamazight du Moyen Atlas, touareg, mozabite et rifain)
Loading...
Date
2023
Authors
Journal Title
Journal ISSN
Volume Title
Publisher
Université Mouloud Mammeri
Abstract
Tamaziɣt d yiwet n tutlayt taqburt, tella-d d tatutin ɣer deffir. D acu zik-nni tella kan d timawit, maca tura ur d-yeqqim ara waya imi ass-a tenǧer abrid n tira. Tin i yellan deg waṭas n tmura, maca tebḍa ɣef waṭas n tentaliwin d tmeslayin. Tella seg Tegzirin Tikanariyin alama d Maṣer. Teṭṭef amkan-is deg Tefriqt ugafa, ama deg Lezzayer, Lmerruk, Nniǧer, Mali, Muriṭania, Libya…atg. Tantaliwin tigejdanin i nezmer ad naf deg tmura-agi ; taqbaylit, tatergit, tamẓabit, tacelḥit, tarifit, tamaziɣt n waṭlas alemmas...atg. Leqdic-nneɣ yebna ɣef yiwen usentel i d-yettmeslayen ɣef userwes n yisuddimen di semmus n tentaliwin (taqbaylit, tamaziɣt n Waṭlas Alemmas, Tatergit, Tamẓabit d Trifit). Newwi-d azal n 77 n waẓaren icerken gar tantaliwin-agi, ma d isuddimen nekkes-iten-id seg yisegzawalen i nessemres, yal tantala s wid itt-yerzan, newwi-d ula sɣur yimsulɣa-nneɣ, maca amur ameqqran nekkes-it-id seg yisegzawalen. Akatay-agi-nneɣ d win yebnan ɣef kraḍ n yexfawen : Deg yixef amezwaru, nmeslay-d ɣef trakalt tasnilsant n Tmaziɣt, nmeslay-d ɣef untali-ines, d wamek i tebḍa d wanda i tella yal tantala. Syin akkin nwala-d acḥal n yimsiwlen neɣ n yimutlayen i ittmeslayen tantaliwin-a, nessegza-tent-id akken ma llant s umata ; ama d tin yellan deg tezrawt-nneɣ ama d tid-nniḍen. Syin newwi-d awal ɣef usmeskel asnilsan, ama d tamsislit, talɣa, d unamek d umawal s kra n yimedyaten i d-nekkes seg wammud-nneɣ.
Asmeskel amsislan :
D tin yerzan asusru n wawalen. Md : bzeg deg teqbaylit, bzeǧ deg temẓabit
Asmeskel alɣaway :
D tin yerzan abeddel deg talɣa n wawal. Md : [LDY] amyag deg talɣa taḥerfit yemgarad amek yuleɣ deg talɣa ama deg teqbalylit, tamaziɣt n waṭlas alemmas d temẓabit : Md : Deg teqbaylit : lludi (C1c2i) Deg tmaziɣt n waṭlas alemmas : lludey (C1uc2c3) Deg temẓabit : liddi (c1iC2i)
Asmeskel asnamkawal :
D abeddel i yettilin deg tɣessa n daxel n wawal, yettḥaz s umata aẓar n wawal akked yinmawalen i d-ittekken deg-sen. Md : [GM] Asagem Deg teqbaylit : asagem d allal s wayes i nettagem aman. Deg tmaziɣt n waṭlas alemmas : d tala. Deg yixef wis sin, nesqerdec amawal, d usmekti ɣef kra n wawalen igejdanen i t-yerzan ; aẓar, asalaɣ d usuddem. Nmeslay-d ɣef wanawen-nsen, d wamek i yettaleɣ yisem d umyag deg semmus n tantaliwin-nni. Nebda-d s uẓar d usalaɣ, nenna-d d akken d tayuga i d-yessalaɣen awal, nerna-d anawen n uẓar : aynurgal, asinergal…atg, nsedda-d ula d attwiɣi n yiẓuran s wanwen-is. Syin akkin nekcem ɣer usuddem, nenna-d d akken d tawil s wayes yettaleɣ wawal, nefka-d anawen-is : amezwaru d asuddem anejrum ama s yiwṣilen-is umyigen (aswaɣ, attwaɣ d umyaɣ), ama s isuddimen n yisem (isem n tigawt, isem akmam, isem n umeskar, isem n wallal d urbib). Ma d wis sin d asuddem n tɣara : d win i yettilin s wallus n tergalin, yella wummid d urummid, yettili-d s tmerna n yiwṣilen (izwiren, iḍfiren d imgiren). Nefka-d imedyaten i yal tanekta seg wammud-nneɣ. Deg yixef wis kraḍ, nexdem tasleḍt i wammud-nneɣ i d-nugem ama seg yisegzawalen i nessexdem ama seg yimsulɣa-nneɣ. Nufa-d d akken tantala taqbaylit i yufraren deg ufares n yiẓuran icerken s kraḍ n tmerwin d kraḍ (33) n yiẓuran ɣef ṣa n tmerwin d ṣa (77), ma d tamaziɣt n waṭlas alemmas tesɛa snat tmerwin d seddis (26), tatergit mraw d ṣa (17), ma yella d tarifit kraḍ (3), tamẓabit yiwen (1). Nessaweḍ ad d-naf azal n wagim d semmus n twinasin d snat n tmerwin d semmus (1525) n tayunin tinmawalin, deg tantala taqbaylit nufa-d ukuẓ n twinas d mraw d kraḍ (413) n wawalen, deg tmaziɣt n waṭlas alemmas kraḍ n twinas d seddis n tmerwin d kraḍ (363), tatergit kraḍ n twinas d ukuẓ n tmerwin d kraḍ (343), deg tamaẓabit snat n tmerwin d ṣa (207) ma yella deg trifit tawinest d tẓa n tmerwin d tẓa (199).
Description
196 p. ; 30 cm. (+CD-Rom)
Keywords
La dérivation, Etude comparative, Dialectalisation du berbère, Racine
Citation
ETUDES LINGUISTIQUES AMAZIGHES